Onze toekomst is circulair
 

Onze toekomst is circulair

Vijf circulaire verdienmodellen in architectuur, interieur en design

Duurzaamheid is het label ‘trend’ inmiddels ruim voorbij. De overheid means serious business op dit vlak: in twee fases dienen de Nederlandse maakindustrie en sectoren in biomassa & voedsel, kunststof, consumptiegoederen en bouw in 2050 volledig over te zijn op een circulair ingerichte economie. Dit betekent dat ontwerpers, producenten en bouwers van de huidige lineaire take-make-waste-aanpak, overstappen naar een werkwijze van verregaande reductie, hergebruik en recycling. Naar een economie waarin we de keten (cirkel) van grondstofgebruik sluiten.

Dit alles heeft enorme gevolgen voor hoe men ontwerpt, bouwt en inricht. En daar winst op maakt. Zo zullen sommige diensten en producten geen plek meer hebben in de bouw- en maakketen en dient de bouw- en designwereld over te gaan op (soms compleet) nieuwe businessmodellen. Thuis in Interieur las zich in en toog naar Circl op de Amsterdamse Zuidas – één van de meest circulaire gebouwen van Nederland. Daar lieten we ons door eigenaar ABN AMRO informeren over de innovatieve opzet & inrichting van dit gebouw én over nieuwe circulaire verdienmodellen in architectuur, interieur en design.    

 Deze weckpotten zijn in Circl niet alleen voor de sier. Ze bieden een energiezuinige bewaarmethode voor het surplus aan groente uit de keuken.

Deze weckpotten zijn in Circl niet alleen voor de sier. Ze bieden een energiezuinige bewaarmethode voor het surplus aan groente uit de keuken.

Circulair, wat is dat precies?

Circulariteit gaat verder dan verduurzamen. Bij verduurzaming ligt het accent vaak op een lager energieverbruik, in de circulaire economie met name ook op grondstoffen. De kern van de circulaire gedachte is om van een lineaire take-make-waste-economie, naar een circulaire economie te bewegen. De belangrijkste principes in die nieuwe economie:

  1. Reduce: we gebruiken alleen de grondstoffen die we nodig hebben, liefst van zo dichtbij mogelijk. Dus geen verspilling alleen maar om iets er mooier uit te laten zien of omdat het de goedkoopste oplossing is.
  2. Re-use: we gebruiken waar mogelijk bestaande materialen en grondstoffen.
  3. Recycle: we produceren geen wegwerpartikelen en zo min mogelijk afval. En het afval dat we produceren recyclen we zodat er zo min mogelijk waarde verloren gaat.

Op deze manier gaan producten langer mee, gebruiken we materialen in een oneindige cyclus en halen we het maximale uit bestaande zaken, zoals gebouwen, installaties, machines en meubels.

Van lineaire take-make-waste naar circulaire economie 2018-2050

Op naar 2050

De overheid heeft een aantal fases aangekondigd richting 2050. Zo mag er vanaf 2020 alleen nog energieneutraal gebouwd worden. [Bij een energieneutraal gebouw is de hoeveelheid energie die het pand verbruikt in balans met de energie die het zelf levert aan het energienet.] In 2030 dienen de bovengenoemde vijf sectoren al 50% minder primaire ‘virgin’ grondstoffen te gebruiken dan nu het geval is. En in 2050 is Nederland in de visie van de overheid dus volledig overgeschakeld op een circulaire economie.
 

Circl, ‘living lab’ voor circulair bouwen, inrichten en gebruiken

Het ABN AMRO-paviljoen Circl is maximaal circulair gebouwd en ingericht. Het werd eind 2017 opgeleverd. Circl doet dienst als evenementenlocatie, werkruimte, vergadercentrum, restaurant en bar. Ook in deze functies komt de circulaire aanpak steeds terug: van de groenten uit supermarkt-reststromen en de Schipholganzen op het culinair verantwoorde menu, een zo laag mogelijk energiegebruik bij alles wat er in het gebouw gebeurt tot diverse kennisbijeenkomsten over duurzaamheid. Een initiatief dat je wellicht eerder bij banken als ASR of Triodos zou verwachten. Tijdens de rondleiding die we door het gebouw kregen lichtte ABN de beslissing om Circl op te zetten zo toe:

“We hebben een groot vastgoedportfolio en nemen steeds vaker duurzame woorden in de mond. Gezien de ambitie van de overheid, zullen zowel wij als onze klanten aan de circulaire economie moeten geloven. Daarbij kwam dat het bouwprojectteam vanuit ABN AMRO bestond uit een aantal mensen met grote affiniteit met duurzaamheid. Uiteindelijk heeft dit projectteam de al gestarte bouw van het oorspronkelijk niet-duurzaam ontworpen gebouw volledig stopgezet. Ze wilden onze klanten een inspirerend voorbeeld bieden van circulair bouwen en inrichten. Het heeft dus nogal wat voeten in de aarde gehad om dit neer te zetten, maar we zijn enorm trots op het gebouw en op hoe het gebruikt wordt.”
 Het restaurant van Vermaat in Circl

Het restaurant van Vermaat in Circl

Het hoe: circulaire verdienmodellen

Wij van Thuis in Interieur waren verbaasd over hoe mooi en prettig het paviljoen Circl is. We zagen heel veel hout, vintage design en nieuwe strakke meubels van gerecyclede materialen, maar ook ‘open’ plafonds en hergebruikte onderdelen uit oude gebouwen. Die hergebruikte onderdelen geven het geheel een meer doorleefd, en daarmee aangenaam toegankelijk gevoel. Om je een beeld te geven van hoe circulariteit er in de bouw- en designsector uit kan zien, lichten we hieronder vijf circulaire verdienmodellen toe. Namelijk: Circulaire inputs, Product-dienstsystemen, Deelplatformen, Levensduurverlenging en Waardeterugwinning. Dit doen we met aansprekende voorbeelden uit Circl en uit andere circulaire initiatieven.


Circulair verdienmodel 1: circulaire inputs

Bij circulaire bouw zetten bouwbedrijven grondstoffen, materialen en producten in die waarde opleveren, voor, tijdens en na het gebruik. Men past (nieuwe) grondstoffen alleen toe als ze echt nodig, en hernieuwbaar zijn (zoals hout, hennep en vlas). De materialen komen voort uit natuurlijke cycli, uit direct hergebruik van complete bouwelementen, of uit hoogwaardige recycling van bijvoorbeeld metalen en beton. Bij circulaire inputs mijdt men het gebruik van giftige stoffen. Ook kijken architecten in de ontwerpfase welke materialen de leefbaarheid in en rond een gebouw verhogen. En hoe de materialen het binnenklimaat positief beïnvloeden. Het resultaat: een betere gezondheid en productiviteit van bewoners/medewerkers en een lager energieverbruik.

Meerwaarde door inzet van kennis in de ontwerpfase

Deze circulaire aanpak zorgt voor meerwaarde, juist doordat de mensen helemaal aan het begin van de keten kennis inzetten over de gebruiksfase en het eind van de gebruiksduur. Zo sluiten ze de keten. Dit geldt voor zowel ontwerpers en architecten als voor ontwikkelaars, bouwers en beheerders.  Slopers en recyclers veranderen in dit verdienmodel ook hun perspectief: in plaats van objecten met een kleine restwaarde worden gebouwen ineens rijke grondstoffenbanken. Recyclers krijgen de rol van grondstoffenleveranciers en bouwadviseurs; handelaren in bouwmaterialen worden ketenregisseurs. Digitale technologieën en tools helpen de betrokkenen om informatie over de gebruikte materialen op te slaan.*

*Bijvoorbeeld door materiaalpaspoorten aan BIM te koppelen. IoT (Internet of Things)- en blockchain-oplossingen maken het steeds meer mogelijk om grondstoffen en productprestaties te volgen, en ook om een compleet beeld te krijgen van de levenscycluskosten.

Voorbeelden circulaire inputs in Circl

  • De wanden in het souterrain in Circl haalde leverancier New Horizon van kozijnen uit een oud Philipscomplex in Hilversum (foto hierboven).
  • De 1.600 m2 parketvloer is van resthout uit diverse renovatie-, transformatie- en sloopprojecten (foto hierboven).
  • De gestucte wanden en het vilt op tribunes bevatten oude ABN-bedrijfskleding (Denimtex).
  • Het isolatiemateriaal in de plafonds is van 16.000 oude spijkerbroeken (VRK Accoustics/ Metisse). 
  • Hernieuwbare energie komt van zonnepanelen (Exasun) en van een experimentele Fasolarzonneboiler (De Groot & Visser).
  • Om energieverlies te vermijden, maakt vrijwel het hele gebouw gebruik van gelijkspanning (DC-Current) voor de verlichting (Fagerhult).
  • De horecagelegenheid (Vermaat) koopt lokaal seizoensgebonden ingrediënten in en legt de nadruk op groenten. Deze komen van Instock dat werkt met reststromen van supermarkten. Chef-kok Rudolf Brand kookt verder met de bijvangst van commerciële visvangst, met vlees van zogenoemde Schipholganzen en het vlees van (mannelijke) dieren die normaal niet zouden opgroeien (Lindenhoff).

Voorbeelden circulaire inputs buiten Circl

Circulair verdienmodel 2: product-dienstsystemen

De bouw- en vastgoedsector experimenteert al druk met product-dienstsystemen. Vooral rond hightechproducten als licht, liften en kopieermachines, maar ook met tapijt, inboedel en zelfs hele gebouwen. De producent blijft eigenaar van een product, wat hem stimuleert om het zo te ontwerpen dat het makkelijk te repareren valt en dat de restwaarde maximaal is. Resultaat: de makers zetten producten, onderdelen en grondstoffen optimaal in en de gebruiker wordt beter bediend.

Steeds meer servicegericht

Een producent kan in dit verdienmodel een product met meer of minder diensten aanbieden, tot en met het punt dat het volledig zijn eigendom blijft. Consequentie is een variabel risico en meer of juist minder winstkansen. In het eenvoudigste en meest voorkomende geval biedt een bedrijf (bijvoorbeeld de installateur) uitgebreide diensten aan bij het verkochte product. Daarbovenop kan de producent zakelijke services aanbieden om klanten te ontzorgen. Denk aan lease-contracten die meer grip op het product bieden. Een laatste mogelijkheid is een geïntegreerd dienstenpakket, zonder dat de producent het fysieke product verkoopt. Denk hierbij aan modellen als pay-per-use of pay-per-output/performance. Aan het eind van de contractduur neemt de producent het product weer terug voor hergebruik.

 Leren vintage bank van Mass Modern Design in Circl

Leren vintage bank van Mass Modern Design in Circl

Voorbeelden product-dienstsystemen Circl

  • ABN AMRO is eigenaar van Circl, maar niet van alles in het gebouw. De lift is bijvoorbeeld eigendom van Mitsubushi. Deze liftleverancier verkoopt hier dus geen product, maar een dienst: verticale mobiliteit op basis van een pay-per-use model. Niet onbelangrijk: klanten krijgen daarin een korting op de jaarlijkse kosten als ze minder gebruiken dan contractueel is afgesproken. De fabrikant heeft er alle belang bij dat de lift optimaal functioneert, omdat storingen de inkomsten verlagen. Aan het einde van de contractperiode demonteert Mitsubishi het materiaal om het her te gebruiken. Of de klant neemt de lift over voor een afgesproken bedrag. De eindwaarde stemt men af op het materiaalpaspoort en de actuele waarde van de grondstoffen op het moment van terugname.
  • Circl neemt verder een deel van het (vintage) meubilair van Mass Modern Design af als dienst. In ruil hiervoor functioneert Circl als opslagruimte en showroom voor Mass Modern (foto hierboven).

Voorbeelden van product-dienstsystemen buiten Circl

Circulair verdienmodel 3: deelplatformen

De millennials-generatie (waar het Thuis in Interieur-team nog nét binnen valt) maakt een sterke verschuiving van bezit naar gebruik. En dan alleen op de momenten dat we iets nodig hebben. Deelplatformen bieden een antwoord op onder meer het toenemende ruimtegebrek in de grote steden. Dit geldt voor auto’s (parkeren), maar ook de vierkante meters om te wonen en je spullen te stallen worden schaarser. De startups en bedrijven met een verdienmodel dat efficiënter gebruik van assets mogelijk maakt, schieten als paddenstoelen uit de grond.

Delen via digitale platformen

De deeleconomie dankt haar bestaan aan digitale technieken die constant verbeteren (online platformen gekoppeld aan apps) en snel toenemende beschikbaarheid van bruikbare data. Ook in de bouw worden deelplatformen ingezet, bijvoorbeeld voor machines en apparatuur. In de exploitatiefase maken weer andere deelplatformen het mogelijk om de waarde van een gebouw te optimaliseren. Denk hierbij aan het delen van werkplekken, parkeerplaatsen, appartementen, hotelkamers, zalen en zelfs sportruimten.

 Detail vintage dressoir van Mass Modern in Circl. 

Detail vintage dressoir van Mass Modern in Circl. 

Voorbeelden deelplatformen Circl

  • Circl is een deelplatform voor allerlei zaken, zoals werkruimtes en ontmoetingsplekken. Daarnaast is het een debatplaats waar kennis wordt gedeeld, onder meer in samenwerking met Pakhuis de Zwijger. Circl is niet alleen toegankelijk voor ABN AMRO-medewerkers en -klanten, maar ook voor bewoners van de Zuidas en iedereen met interesse voor de circulaire economie.
     
  • De inrichting van Circl is een circulair experiment. De kunst en een deel van het meubilair komen uit de eigen collectie van ABN AMRO (zowel afgeschreven meubilair als stukken uit het historisch archief). Verder staan er tafels en stoelen van gerecycled materiaal, en meubels van Mass Modern Design. Dit bedrijf levert de meubels als dienst, maar deze zijn ook te koop. Door de ruimte van Circl te delen, bespaart Mass Modern Design op opslag- én winkelruimte met Circl als extra ‘showroom’ (foto hierboven).
     
  • Tijdens de bouw is het groot materieel ingehuurd (Boels).

Deelplatformen buiten Circl

Deelplatformen tijdens de bouw

Tijdens de exploitatie

  • Afwisselend gebruik vastgoed voor studentenhuisvesting en hotel (The Student Hotel, filmpje hierboven)
  • Ongebruikte parkeerruimte van kantoorgebouwen (ParkBee) en particulieren (MobyPark)
  • Thuiswerkplekken (DeskToday) en gedeelde werkplekken (talloze voorbeelden)
  • Opslagruimte bij particulieren (Storage Share)
     

Circulair verdienmodel 4: levensduurverlenging

De levensduur van een product verlengen klinkt voor een productiebedrijf tegenstrijdig. Op korte termijn verlaagt het namelijk de omzet: de verkoopcijfers dalen, want je verkoopt minder nieuwe producten. Toch kunnen strategieën om de levensduur te verlengen grote meerwaarde bieden op de lange termijn. Reparaties, risicoverschuiving, onderhouds- en energiekosten spelen een belangrijke rol bij een integrale langetermijnvisie. Zowel eigenaar en gebruiker als leverancier kunnen kosten besparen door beter te monitoren met IoT en big data, en door onderhoud slim te plannen.

Levensduur elektronica en meubels

De gebruiksduur van producten zoals elektronica en meubilair neemt toe met ‘refurbishment’ en ‘remanufacturing’. Dit levert de klant een kostenvoordeel én een beter product op, terwijl de leverancier meer te weten kan komen over de gebruiksfase van het product. Ook blijft hij langer verbonden aan de klant en het product door upgrades aan te brengen - zeker wanneer dit in een product-dienstsysteem gebeurt.

Levensduur gebouwen

Om de gebruiksduur van een gebouw te verlengen, is allereerst een goede uitvraag van de opdrachtgever nodig. Een weldoordacht ontwerp dat rekening houdt met alternatieve functies en tijdloze architectuur zijn daarnaast erg belangrijk. Bestaande gebouwen moeten we vanuit circulair perspectief waar mogelijk restaureren, renoveren of transformeren. Het gebouwontwerp dient dus de levenscyclus mee te nemen, ook vanuit kostenoogpunt. Relevante ontwerpprincipes zijn o.a. modulariteit, demonteerbaarheid, standaardisering (van maatvoeringen en materialen) en adaptiviteit van onderdelen zoals klimaatsystemen en gebouwen als geheel. ‘Life cycle costing’, een integrale berekening van bouw-, exploitatie- en milieukosten, is onontbeerlijk om de juiste ontwerpkeuzes te maken. De uitdaging van dit verdienmodel zit ‘m nog in het bepalen welke partij op welk moment de toegevoegde waarde kan inschatten en benutten.

Circl-voorbeelden van levensduurverlenging

  • Thermische batterijen die ‘oneindig’ meegaan: in de vloeren en plafonds van Circl paste men panelen van GAIA PCM (Phase Changing Materials) toe voor verwarming en koeling. GAIA PCM is een thermische batterij waarmee je actief warme en koude energie kunt sturen. Er zitten PCM-panelen in een droogbouwsysteem met voorgevormde vloerplaten en -verwarming. In de plafonds zitten PCM-matten en een luchtbehandelingsysteem om de thermische batterij op te laden. Alle PCM’s zijn gemaakt van natuurlijke materialen en daarmee duurzaam en volledig biologisch afbreekbaar. Van onder naar boven krijgt Circl akoestische isolatie van:

o   gerecyclede spijkerbroeken
o   vloerdelen van gelamineerd hout
o   PE-folie met een laagje zand
o   oude stoeptegels
o   kokospanelen
o   vloerverwarmingsslangen in XPS-panelen
o   warmtegeleidende aluminium panelen
o   PCM20-panelen
o   gewapend aluminiumfolie met twee lagen calciumsilicaatpanelen
o   parketvloer

Door thermische opslag te gebruiken worden energieproductie en -verbruik ontkoppeld. Het resultaat is kleinere opgestelde vermogens, lagere investeringen, een meer constante bedrijfsvoering, en minder slijtage en onderhoud.

  • De architectuur van Circl is ook in andere opzichten gericht op levensduurverlenging, in zowel het interieur als exterieur. Zo heeft het gebouw een grote, vrije hoogte die meerdere doelen kan dienen en maximaal demonteerbaar is. De keuze is niet overal gevallen op zo goedkoop mogelijk, omdat de ontwikkelaars de Life Cycle Costing-benadering hanteerden. Dit uit zich bijvoorbeeld in:

o   hoogwaardige zonnepanelen van Exasun, die gegarandeerd langer een hoog rendement hebben;
o   in een bewegend interieur met multi-inzetbare panelen ontworpen door theaterbouwers (je kunt er ruimtes mee indelen, op projecteren met een beamer, zaken aan ophangen (foto hierboven))
o   in de modulaire, adaptieve plantenbakken van Donkergroen (waar de planten eventueel uit kunnen zodat men ze kan inzetten als tribune of zelfs als catwalk (foto hierboven));
o   het houten casco dat demontabel en overmaats (foto hierboven) is, en
o   de dakbedekking van Oranjedak die demontabel op het houten casco is geplaatst.

Voorbeelden levensduurverlenging buiten Circl

 

Circulair verdienmodel 5: waardeterugwinning

Aan alles komt een eind, aan de meeste gebouwen dus ook. Hoogwaardig hergebruik van producten, onderdelen en grondstoffen is vrijwel altijd mogelijk. Bij bestaande bouw is dit nog wel vaak intensief en complex. Daarom zou men bij de aanbesteding al rekening moeten houden met de sloopfase.* 

*Voor de bouwers onder ons: dit kan bijvoorbeeld door het DBFMO-model uit te breiden met een zesde fase: Deconstruction (DBFMO-D). Inmiddels zijn er innovatieve methodes om de keten integraal te betrekken in een uitvraag, bijvoorbeeld met Rapid Circular Contracting.

Men associeert de waarde van vastgoed nu nog vooral met de prijs van de locatie en het verschil tussen huuropbrengsten en exploitatiekosten. Vaak is de grondstofwaarde van het pand hier ondergeschikt aan. Deze zienswijze verandert in de transitie van een lineaire naar circulaire economie fundamenteel.

Naar rendabele demontage

Met de huidige verdienmodellen is sloop vaak nog steeds rendabeler dan demontage. Om de bouwketen te sluiten is samenwerking essentieel. Zowel binnen de keten als daarbuiten zijn dus partners nodig. Alleen zo kun je uit de traditionele bouwkolom stappen, om gezamenlijk een bouwcirkel te vormen. Daarbij gaat regelgeving zeer waarschijnlijk sturen/helpen. Met een eventuele (overheids-)verplichting voor gebruik van circulaire inputs gaat er schaarste ontstaan in ‘tweedehands’ producten, zullen prijzen omhooggaan en wordt terugwinning rendabel.

Circl-voorbeelden van waardeterugwinning

  • Het resthout van de hoofddraagconstructie is gebruikt voor het vaste interieur.
  • De kabelgoten komen uit een ander pand (Rexel, New Horizon).
  • Stoeptegels van het oude voorplein zijn gebruikt als ballast voor zonnepanelen (BAM, Donkergroen) en tuinmeubilair (Donkergroen).
  • Voor de randafwerking van de plantenbakken is natuursteen hergebruikt (BAM).
  • Het vulmateriaal (EPS) voor de tuin (Donkergroen) en de greskeien voor de bestrating zijn hergebruikt (Donkergroen, Stonetrack).

Voorbeelden van waardeterugwinning buiten Circl


Conclusie

De circulaire economie komt er hoe dan ook aan. Naast een flinke omslag en uitdagingen levert dit de bouw-, interieur- en ontwerpbranches ook veel mogelijkheden om op nieuwe, duurzame manieren winst te maken. Via circulaire inputs, product-dienstsystemen, deelplatformen, levensduurverlenging en waardeterugwinning.

Meer weten?

Ben je geïnteresseerd in dit onderwerp, boek dan zeker eens een tour bij Circl, of bezoek een van de avonden over circulaire onderwerpen, beide te vinden in de Circl Agenda (doorlopend). Ook NRC en CoBouw organiseren begin dit jaar enkele bijeenkomsten over de circulaire economie, te boeken via NRC Live serie Circulaire Economie (20 maart) en Praktijkdag Cobouw Circulair: met Thomas Rau (22 maart). Hieronder vind je verschillende websites over dit onderwerp. Verder bevatten veel van de voorbeelden in dit artikel hyperlinks naar de bedrijven met circulaire producten en diensten.

Bezoek voor meer voorbeelden uit Circl het (Engelstalige) Instagramaccount van Thuis in Interieur!

Titelbeeld via Pinterest.

Bronnen